Johann Wolfgang von Goethe, de Duitse literaire reus die in 1832 stierf, heeft nooit geweten dat een van zijn barnsteenexemplaren een 40 miljoen jaar oude mier bevatte. Wetenschappers hebben met behulp van synchrotron microcomputertomografie nu drie fossiele insecten blootgelegd die verborgen zaten in twee stukken onbewerkte barnsteen uit zijn persoonlijke collectie, waaronder een uitgestorven mier die uitzonderlijk goed bewaard is gebleven.
Een schrijvers vergeten stenen bevatten levende tijdcapsules
Goethes barnsteenverzameling, nu ondergebracht in het Goethe Nationaal Museum en beheerd door de Klassik Stiftung Weimar in Duitsland, bevat 40 stukken Baltische barnsteen. Twee van die stukken waren nooit gepolijst, waardoor hun inhoud vrijwel onzichtbaar was voor het blote oog. Onderzoekers van de Universiteit van Jena besloten een nadere blik te werpen. Ze brachten de exemplaren naar de Duitse Elektronen Synchrotron (DESY) in Hamburg, waar ze geavanceerde 3D-scantechnologie gebruikten om in de gefossiliseerde boomhars te kijken. De scans onthulden drie insecten: een paddenstoelmug, een zwarte vlieg en een oude mier.
Een gewoon barnsteenfossiel wordt een zeldzaam wetenschappelijk venster
De mier behoort tot de uitgestorven soort Ctenobethylus goepperti, een type insect dat veel voorkomt in Baltische barnsteen. Maar dit exemplaar is anders. Omdat de barnsteen nooit was gepolijst of gesneden, bleef de mier uitzonderlijk goed bewaard. De scans toonden fijne lichaamsharen op de werkster en stelden onderzoekers in staat om interne skeletstructuren in haar kop en borststuk te zien. Die details waren nog nooit zo duidelijk gedocumenteerd. Het team maakte ook een complete digitale 3D-reconstructie van het fossiel, die ze online beschikbaar stelden voor andere wetenschappers om te bestuderen en te vergelijken.
Onderzoekers vergeleken de oude mier met het moderne geslacht Liometopum, dat tegenwoordig leeft in Noord-Amerika en warmere delen van Europa. Die vergelijkingen suggereren dat de uitgestorven soort waarschijnlijk grote nesten in bomen bouwde. Dat gedrag kan verklaren waarom de mieren zo vaak vastzitten in barnsteen, omdat boomhars direct op hun nesten zou hebben gedruppeld.
Wat een hobby van een dichter nu aan de wetenschap vertelt
Goethe verzamelde barnsteen als onderdeel van zijn bredere interesse in natuurhistorie, maar hij heeft nooit gezien wat er in deze twee stukken zat. Meer dan 190 jaar na zijn dood heeft moderne beeldtechnologie zijn vergeten exemplaren omgetoverd tot een bron van nieuwe biologische kennis. De ontdekking laat zien dat zelfs goed bestudeerde fossielencollecties nog verrassingen kunnen bevatten wanneer ze met nieuwe hulpmiddelen worden onderzocht. De bewaarde interne structuren van de mier geven een duidelijker beeld van het leven in oude bossen, en het open-access 3D-model biedt paleontologen over de hele wereld een nieuw referentiepunt voor het identificeren van vergelijkbare fossielen.
